Home » EVROPSKA UNIJA » Istorijat EU

Istorijat EU

Evropska unija nastala je na temeljima tri evropske zajednice, koje su osnovane po okončanju Drugog svetskog rata. Evropski lideri bili su uvereni da je ekonomsko i političko ujedinjenje jedini način da se osigura trajni mir između njihovih zemalja. Francuski ministar spoljnih poslova Robert Šuman je 1950. godine predložio ujedinjenje industrija za proizvodnju uglja i čelika u zapadnoj Evropi. Godinu dana kasnije osnovana je Evropska zajednica za ugalj i čelik (EZUČ). Ova zajednica je imala šest zemalja osnivača: Belgija, Savezna Republika Nemačka, Luksemburg, Francuska, Italija i Holandija. Donošenja odluka o pitanjima industrija za proizvodnju uglja i čelika u ovim zemljama preneseno je u ruke nezavisnog, nadnacionalnog tela pod nazivom “Visoka vlast”. Žan Mone je bio prvi predsednik ovog tela.

Zahvaljujući uspešnom funkcionisanju Evropske zajednica za ugalj i čelik šest zemalja odlučilo je da napravi korak dalje i integriše i druge sektore privrede. One su 1957. godine potpisali Rimski ugovor kojim je uspostavljena Evropska zajednica za atomsku energiju (EURATOM) i Evropska ekonomska zajednica (EEZ). Tri evropske zajednice su 1967. godine ujedinjene i počele su da funkcionišu institucije zajedničke za sve tri Zajednice – Komisija, Savet ministara i Evropski parlament.

Od početnih šest država članica u šest proširenja evropskoj porodici su se pridržile i Danska, Irska, Velika Britanija (1973); Grčka (1981); Španija, Portugal (1986); Austrija, Finska, Švedska (1995); Češka Republika, Slovačka, Poljska, Mađarska, Slovenija, Litvanija, Letonija, Estonija, Kipar i Malta (2004); Bugarska i Rumunija (2007).

Danas Unija ima 500 miliona građana i 27 država članica.

Na Evropsku uniju otpada 20% svetske trgovine i 25% svetskog bruto proizvoda. Unija pruža 55% ukupne svetske razvojne pomoći.

Ugovor o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik (Ugovor iz Pariza)

Potpisan u Parizu 18. aprila 1951.
Stupio na snagu 23. jula 1952.
Ugovorom iz Pariza osniva se Evropska zajednica za ugalj i čelik kojoj pristupaju Francuska, Savezna republika Nemačka Nemačka, Italija, Belgija, Holandija i Luksemburg. Ideja zemalja potpisnica, inspirirana Šumanovim planom, bila je da se započne saradnja u proizvodnji uglja i čelika kako bi se u budućnosti postigla ekonomska unija među državama. Za razliku od osnivačkih ugovora Evropske ekonomske zajednice i Evropske zajednice za atomsku energiju koji su osnovani na neodređeno vreme, Ugovor o Evropskoj zajednici za uglja i čelik bio je potpisan na pedeset godina i važio je do 23. jula 2002. godine.

Ugovor o osnivanju Evropske ekonomske zajednice
Ugovor o osnivanju Evropske zajednice za atomsku energiju (Rimski ugovori)

Usvojen u Rimu 25. marta 1957.
Stupio na snagu 1. januar 1958.
1955. godine u Mesini je održana konferencija na kojoj su učestvovali ministri spoljnih poslova zemalja članica Evropske zajednice za ugalj i čelik koji su između ostalih pitanja na dnevnom redu raspravljali i o stvaranju Evropske ekonomske unije koja bi se mogla ostvariti stvaranjem jedinstvenog tržišta i uvođenjem četiri slobode (sloboda kretanja ljudi, rada, kapitala i robe). Pregovori su trajali do februara 1957. godine, a 25. marta iste godine u Rimu su potpisana dva ugovora – Ugovor Evropske ekonomske zajednice i Ugovor Evropske zajednice za atomsku energiju, poznatiji pod nazivom Rimski ugovori. Cilj njihova osnivanja bio je stvaranje jedinstvenog tržišta i približavanje ekonomskih politika država članica kako bi se postigao jedinstven razvoj ekonomija, kontinuirani ekonomski razvoj i povećao standard života stanovnicima država članica.

Jedinstven evropski akt

Potpisan 17 – 28. februara 1986.
Stupio na snagu 1. jula 1987.
Ugovorom je inicirana evropska monetarna i politička unija i razvoj slobodnog unutrašnjeg tržišta, regulisana spoljnopolitička saradnja država članica, proširena isključiva nadležnost Evropske ekonomske zajednice na oblasti, kao što su zaštita životne sredine, istraživačka, tehnološka i regionalna politika i izvršene značajne institucionalne promene – veći uticaj u odlučivanju Evropskog parlamenta i uvođenje kvalifikovane većine kao preovlađujuće u načinu odlučivanja Saveta ministara.

Ugovor o Evropskoj uniji (Ugovor iz Mastrihta)

Potpisan 7. februara 1992.
Stupio na snagu 1. novembra 1993.
Najveća novina ovog ugovora odnosi se na “trostubačnu” strukturu koja podsjeća na grčki hram. Radi se o tri stuba Europske unije: nadnacionalni (prvi stub), zajednička spoljna i bezbednosna politika (drugi stub) i saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjim poslovima (treći stub). Kako je to navedeno u članu 1. Ugovora, Evropska unija ne zamenjuje već postojeće tri zajednice, niti je to četvrta organizacija koje se nadovezuje na već postojeće tri. U Evropskoj uniji realizuje se model međudržavne suradnje koji je izvan institucionalne strukture već postojećih triju zajednica s ciljem stvaranja saradnje među državama članicama u određenim područjima. Ta se saradnja odnosi posebno na zajedničku spoljnu i bezbednosnu politiku i pravosudnu i policijsku saradnju u krivičnim stvarima.
Ciljevi, definisani u članu 2. Ugovora o Evropskoj uniji su:
– promovisanje uravnoteženog ekonomskog i socijalnog razvoja stvaranjem unutrašnjeg prostora bez granica;
– poboljšavanje politike ekonomske i socijalne kohezije;
– kreiranje ekonomske i monetarne unije;
– afirmisanje na međunarodnoj sceni evropskog identiteta na području bezbednosti i odbrane;
– poboljšavanje zaštite interesa i prava građana država članica stvaranjem evropskog državljanstva;
– razvijanje saradnje na području pravosuđa i unutrašnjih poslova, posebno u pitanjima krivičnog prava.

Ugovor iz Amsterdama

Potpisan 2. oktobra 1997.
Stupio je na snagu 1. maja 1999.
Nakon Jedinstvenog evropskog akta i Ugovora iz Mastrichta ovo je treći ugovor kojim su napravljene značajne promene u Osnivačkim ugovorima. Jedna od bitnijih novina uvedena Ugovorom iz Amsterdama na području politika zajednice je preuzimanje obaveze zajednice za povećanje stope zaposlenosti. Osnivački ugovor Evropske zajednice dopunjen je za novo poglavlje o problematici zapošljavanja, u kojem je iako se kaže da je odgovornost na području zapošljavanja na državama članicama, zadan cilj povećanja saradnje na evropskom nivou.
Druge se promene odnose na politiku u oblasti životne sredine, javno zdravstvo, socijalnu politiku i zaštitu potrošača. Najvažnija novina Ugovora iz Amsterdama je promena na području saradnje pravosuđa i unutrašnjih poslova. Neke od oblasti politika koji su se prema Ugovoru iz Mastrihta nalazile u trećem stubu prebačeni su u prvi stub – što znači da su oblasti koje su prethodno bile u domenu međudržavne saradnje (izdavanje viza, davanje azila, zajedničke akcije na području imigracija, saradnja u oblasti granica, zakonodavna saradnja na civilnom području i sva pitanja koja se odnose na slobodno kretanje osoba) nadnacionalizovane.

Ugovor iz Nice

Potpisan u Nici 26. februara 2001.
Stupio na snagu 1. februara 2003.
Glavni je cilj ovog ugovora bio je pronaći novo institucionalno uređenje kako bi Evropska unija spremno dočekala proširenje na deset novih članica, a to se ponajviše odnosi na:
– novu raspodelu broja predstavnika država članica u institucijama i organima Unije (Evropski parlament, Evropska komisija, Ekonomski i socijalni komitet i Komitet regiona);
– povećanje nadležnosti Predsednika Komisije. Ugovor mu dodeljuje odgovornost rukovođenja Komisijom, omogućuje mu da donosi odluke o unutrašnjoj strukturi, o nominovanju potpredsednika i da odluči o mogućim ostavkama pojedinog člana Komisije;
– uvedena je procedura prethodnog obaveštenja koja se primenjuje u slučaju da su utvrđena kršenja osnovnih prava u nekoj državi članici. U tom slučaju Savet konsultuje državu članicu i samo nakon što joj je preneo određenu preporuku, može, ako je potrebno, doneti i druge odluke;
– kako bi se olakšala procedura donošenja akata, Ugovor predviđa da se odluke u Savetu donose kvalifikovanom većinom, a ne jednoglasno.

Ugovor o funkcionisanju Evropske unije (Ugovor iz Lisabona)

Potpisan 13. decembra 2007.
Stupio na snagu 1. decembra 2009.
Službeni naziv Ugovora je “Ugovor o izmenama i dopunama Ugovora o stvaranju Evropske unije (Ugovor iz Mastrihta) i Ugovora o stvaranju Evropske ekonomske zajednice (Rimski ugovor)”.
Najbitnije izmene koje Ugovor donosi su dve nove funkcije unutar institucionalnog sistema EU i to – Predsednik Evropskog saveta i Visoki predstavnik Unije u oblasti spoljne politike i politike bezbednosti u cilju jačanja pozicije Evropske unije na međunarodnoj sceni. Evropska centralna banka postaje jedna od osnovnih institucija Evropske unije, Evropski parlament u procesu donošenja odluka dobija još jaču ulogu jer procedura saoslučivanja ostaje osnovni zakodnodavni postupak, dok Povelja o osnovnim pravima postaje integralni deo Ugovora. Ugovor je prvobitno odbijen na referendumu u Irskoj, dok su u dopunskim protokolima Velika Britanija, Poljska i Češka izuzete od primene nekih odredbi Ugovora koji se odnose na Povelju o osnovnim pravima.

Materijal preuzet sa sajta UEF Srbija.